Projeyên enerjî, maden û binesaziyê ku di salên dawî de li seranserê erdnîgariyeke berfireh a ji Dîcleyê heta Çemê Mûnzûr û ji Geliyê Zapê heta Hewza Arasê dirêj dibe, herêmê bi krîzeke ekolojîk a kûrtir re rû bi rû dihêlin. Veguherîna pîşesaziyê ya zêde ku bi santralên hîdroelektrîkê, qadên enerjiya rojê, projeyên bendavan û kanên madenê re, çerxa avê, curbicuriya biyolojîk û jîngehên herêmî diguherîne. Bi taybetî, projeyên bendav û santralên hîdroelektrîkê yên ku li hewzên Dîcle û Firatê hatine çêkirin, rejîmên herikîna xwezayî ya çeman têk dibin û ekosîstemê qels dikin. Parçebûna çeman, têkbirina rêyên koçberiya masiyan û tengkirina qadên avî, kapasîteya hilgirtina ekosîstemên avî yên herêmê zêdetir dixe bin xetereyê. Ev pêvajo ne tenê veguherîneke hîdrolojîk e, di heman demê de di warê biyolojîkî de jî windahiyên mayînde çêdike.

 

Lêbelê, xebatên madenê û kanên keviran ên bi taybetî li ser xeta Şirnex, Colemêrg û Mêrdînê kom bûne, ekosîstemên çiyayan parçe dikin, rûbera daristanan qels dikin û avaniya axê bi awayekî bêveger diguherînin. Cihên madenê ku bi çêkirina rêyan, teqandin û kolandinê berfireh dibin, ne tenê zirarê didin rûyê erdê, di heman demê de bandorê li pergalên ava binê erdê jî dikin û dibin sedema kêmbûna çavkaniyên avê û zêdebûna xetereya ziwabûnê. Her wiha zexta ekolojîk li herêmê ji hêla santralên enerjiya rojê ve tê çêkirin. Veguherandina erdên çandiniyê û çêregehan bo cihên enerjiyê yên mezin dibe sedema parçebûnê, bi taybetî li deverên hilberîna gundan û xwedîkirina heywanan sînordar dike, wê ber bi tunebûnê ve dibe. Tê hişyarkirin ku ger ev veguherîn bêplan berdewam bike, hem hevsengiya ekolojîk û hem jî pergalên hilberîna xwarinê yên herêmî dê qels bibin.

 

Ji aliyekî din ve, herêma Kurdistanê ku di nav deverên herî dewlemend ên biyolojîk ên Tirkiyeyê de ye, ji bo gelek cureyên nebat û heywanan ên endemîk malovaniyê dike. Lêbelê, windabûna habîtatê, guhertinên di rejîmên avê de û hilweşîna ekolojîk a zêde hêdî hêdî qadên jiyanê yên van cureyan kêm dike. Rêxistinên ekolojiyê diyar dikin ku hin cure tenê dikarin li hin geliyan an jî mîkro-avgehan bijîn. 

 

Ev wêrankirin ne tenê herêmê vediguherîne hewzeke hilberîna enerjiyê, di heman demê de vediguherîne herêmek ji hêla ekolojîk ve nazik û bi lez diguhere. Parêzvanên jîngehê destnîşan dikin ku ev pêvajo ne tenê encamên jîngehî, di heman demê de encamên civakî û çandî jî hene û diyar dikin ku gihîştina avê, erdên çandiniyê û yekparçeyiya jiyana gundan her ku diçe qels dibe.

 

Li gorî vê, hejmara projeyên santralên hîdroelektrîkê (HES) yên ku dixebitin 169 e. Hejmara projeyên HES yên lîsanskirî, pêşlîsanskirî û lîsanskirî yên hilberînê 43 ye. Hejmara projeyên HES yên plankirî 77 e. Bajarên ku HES herî zêde lê hene Mereş (49), Erzirom (27), Meletî (20), Şemsûr (19) û Şirnex (18) ne.

 

Hejmara projeyên santralên enerjiya rojê (GES) yên ku dixebitin 75 e. Lêbelê, tê gotin ku ev hejmar zêdetir e. Hejmara projeyên GES ên pêşlîsanskirî 20 e û hejmara projeyên GES ên li ber çêkirinê 26 e. Bajarên ku projeyên GES herî zêde lê hene Amed (16), Mêrdîn (9), Riha (8), Erzirom (8) û Wan (7) ne.

 

Li ser hewzên Firat û Dîcleyê 100 bendav û HES ên mezin hene. Di nav bendavên mezin ên di xizmetê de Keban, Karakaya, Ataturk, Ilisu, Alpaslan, Kralkizi û Dicle hene. Ji bilî projeyên santralên hîdroelektrîkê yên biçûk û navîn ên plankirî û destûrdayî, komên herî zêde yên santralên hîdroelektrîkê li Mereş, Erzirom, Elezîz, Muş, Amed, Dersîm û Wanê ne.

 

Ekosîstemên ku ji wêrankirina ekolojîk bandor dibin ev in: qadên avî, qamîş, zozanên çiyayên bilind, ekosîstemên deştê, jîngehên cureyên masiyên endemîk ên çeman, rêyên koçberiyê û deverên çûkan. Projeyên hîdroelektrîk, enerjiya rojê, maden û binesaziyê di heman demê de dibin sedema wêrankirineke mezin li ser rejîma avê, avaniya axê û biyolojîk a cihêrengiya herêmê. Rîskên herî krîtîk parçebûna habîtatê û windabûna bêveger a hin cureyan in. 

 

MA / Zeynep Dûrgût